Aile hukuku

Anlaşmalı boşanma

Evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşler birlikte başvurur ya da bir eşin açtığı davayı diğeri kabul ederse evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Hâkim tarafları bizzat dinler, iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirir ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulursa boşanmaya karar verir (TMK m. 166/3).

Anlaşmalı boşanmanın kalbi protokoldür. Velayet, çocukla kişisel ilişkinin gün ve saatleri, iştirak ve yoksulluk nafakası, ev eşyası, araç ve taşınmazların paylaşımı ile maddi ve manevi tazminat konuları eksiksiz düzenlenmelidir. Protokolde yer almayan bir konu, ileride yeni bir davaya neden olabilir.

Ayrıntılı rehber: Anlaşmalı ve çekişmeli boşanma davası.

Çekişmeli boşanma

Eşler boşanma ya da sonuçları konusunda anlaşamıyorsa dava çekişmeli olarak görülür. Medeni Kanun, özel boşanma sebeplerini (zina, hayata kast ve pek kötü muamele, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı) ve genel boşanma sebebini (evlilik birliğinin temelinden sarsılması) düzenler.

Çekişmeli davada kusur durumu, nafaka ve tazminat sonuçlarını doğrudan etkiler. Deliller; tanık beyanları, mesaj ve e-posta kayıtları, sosyal medya içerikleri, banka hareketleri ve sağlık raporlarıdır. Delillerin hukuka uygun yollarla elde edilmesi gerekir; gizlice yapılan ses kayıtlarının delil değeri her somut olayda ayrıca değerlendirilir.

Velayet ve kişisel ilişki

Boşanmada velayet, anne ya da babanın talebine göre değil, çocuğun üstün yararına göre belirlenir. Çocuğun yaşı, bakım ve eğitim düzeni, ebeveynlerin yaşam koşulları ve çocukla kurdukları bağ değerlendirilir; idrak çağındaki çocuğun görüşü alınır ve çoğu dosyada uzman sosyal inceleme raporu hazırlanır.

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn ile çocuk arasında kişisel ilişki (görüş günleri) düzenlenir. Türk hukukunda ortak velayet kanunda açıkça düzenlenmemiş olsa da, Yargıtay uygulamasında tarafların anlaşması ve çocuğun yararına olması hâlinde ortak velayete karar verilebilmektedir.

Koşullar değişirse velayetin değiştirilmesi ve kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi istenebilir. Kişisel ilişki kararlarına uyulmaması hâlinde karar zorla yerine getirilebilir, şikâyet üzerine disiplin hapsi gündeme gelebilir; kanun ayrıca kişisel ilişki düzenlemesine uymayan ebeveynin velayetinin değiştirilebileceğini öngörür (TMK m. 182, 324). Ayrıntılı rehber: Velayet ve nafaka.

Nafaka türleri ve uyarlama

Aile hukukunda dört tür nafaka vardır:

• Tedbir nafakası: boşanma davası süresince, eşin ve çocukların geçimi için hükmedilir.
• İştirak nafakası: velayeti kendisine verilmeyen ebeveynin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılması için ödediği nafakadır; çocuğun ergin olmasıyla sona erer, eğitim devam ediyorsa yardım nafakası olarak sürebilir.
• Yoksulluk nafakası: boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eşe ödenir; alacaklının yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümüyle kendiliğinden kalkar, alacaklının fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun sona ermesi veya haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde mahkeme kararıyla kaldırılır. Anayasa Mahkemesi, kanundaki “süresiz” ibaresini iptal etmiştir; iptal 30 Haziran 2027’de yürürlüğe girecek ve yeni bir yasal düzenleme beklenmektedir.
• Yardım nafakası: yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoy ve altsoy ile kardeşlere ödenir.

Tarafların mali durumu veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde nafakanın artırılması, azaltılması ya da kaldırılması istenebilir. Mahkemeler, nafakanın yıllık olarak ÜFE ya da TÜFE oranında artırılmasına karar verebilir.

Mal rejiminin tasfiyesi

1 Ocak 2002’den sonra evlenen ve başka bir rejim seçmeyen eşler arasında yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır. Bu rejimde evlilik süresince karşılığı verilerek edinilen mallar edinilmiş mal sayılır ve boşanmada her eş, diğerinin edinilmiş mallarındaki artık değerin yarısı üzerinde katılma alacağı hakkına sahip olur.

• Kişisel mallar: evlenmeden önce sahip olunan mallar, miras ve bağış yoluyla edinilenler, manevi tazminat alacakları ve kişisel kullanıma yarayan eşyalar.
• Katkı payı alacağı: 2002 öncesi edinilen mallar için mal ayrılığı rejimi geçerlidir; bu dönemde katkı ispatlanırsa katkı payı istenebilir.
• Değer artış payı: bir eşin diğerinin malının edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına karşılıksız katkısı varsa değer artış payı da istenir.

Mal rejimi alacakları, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık zamanaşımına tabidir. Mal rejimi davası boşanma davasından bağımsızdır; genellikle boşanma kesinleştikten sonra açılır ya da bekletici mesele yapılır.

Boşanmada maddi ve manevi tazminat

Kusursuz veya daha az kusurlu eş, mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenmişse kusurlu eşten uygun bir maddi tazminat isteyebilir (TMK m. 174/1). Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş ise manevi tazminat talep edebilir (m. 174/2).

Tazminat miktarı; tarafların sosyal ve ekonomik durumu, kusurun ağırlığı ve evlilik süresine göre hâkim tarafından belirlenir. Boşanma kararının kesinleşmesinden sonra bu talepler için bir yıllık süre vardır.

Ayrıntılı rehber: Boşanmada maddi ve manevi tazminat.

Koruma ve uzaklaştırma kararları

Şiddete uğrayan ya da uğrama tehlikesi bulunan kişiler için 6284 sayılı Kanun kapsamında aile mahkemesi, kolluk amiri veya mülki amir koruyucu ve önleyici tedbir kararı verebilir. Bu kararlar için şiddetin ispatı veya belge aranmaz; karar çoğu zaman aynı gün verilir.

• Şiddet uygulayanın ortak konuttan derhâl uzaklaştırılması,
• Korunan kişiye ve çocuklara yaklaşmama, iletişim araçlarıyla rahatsız etmeme,
• Geçici velayet ve tedbir nafakası,
• Gerektiğinde barınma yeri ve geçici maddi yardım sağlanması.

Soybağı, tanıma ve evlat edinme

Soybağının reddi, babalık davası, tanıma ve evlat edinme süreçleri; çocuğun kimliğini ve miras hakkını doğrudan etkiler. Babalık davası, çocuğun doğumundan önce veya sonra ana ya da çocuk tarafından açılabilir. Ananın dava hakkı doğumdan itibaren bir yıl geçmekle düşer; çocuğun dava hakkı ise Anayasa Mahkemesinin iptal kararı nedeniyle süreye bağlı değildir. DNA incelemesi bu davalarda belirleyicidir.

Evlat edinme için evlat edinenin en az otuz yaşında ya da en az beş yıldır evli olması, çocuğu bir yıl boyunca bakıp eğitmiş olması ve evlat edinenle evlatlık arasında en az on sekiz yaş fark bulunması gerekir.