Bireysel başvuru: Anayasa Mahkemesi ve AİHM

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru

Bireysel başvuru; Anayasa’da güvence altına alınmış ve aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile ek protokollerinin kapsamında bulunan bir hakkın kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılır. Kanunların soyut olarak Anayasa’ya aykırılığı bireysel başvuru konusu yapılamaz.

Başvuru, Anayasa Mahkemesine doğrudan ya da mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla, usulüne uygun doldurulmuş başvuru formuyla yapılır. 2026 yılı için bireysel başvuru harcı 6.024,10 TL’dir. Ayrıntılı rehber: Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ve başvuru formu.

Başvuru şartları ve süreler

• Kanun yollarının tüketilmesi: ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülen idari ve yargısal yolların tamamının tüketilmiş olması gerekir.
• Süre: başvuru, kanun yollarının tüketildiği tarihten, kanun yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır. Haklı bir mazeret nedeniyle süresinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde başvurabilir.
• Kişisel ve güncel hak ihlali: başvurucu, ihlalden doğrudan etkilenmiş olmalıdır.
• Anayasal önem: Anayasa’nın uygulanması ve yorumlanması ya da temel hakların kapsamının belirlenmesi bakımından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular kabul edilmeyebilir.

Sık görülen hak ihlalleri

Anayasa Mahkemesinin en çok ihlal kararı verdiği konular arasında makul sürede yargılanma hakkı, adil yargılanma hakkının gerekçeli karar ve silahların eşitliği güvenceleri, kişi özgürlüğü ve güvenliği (tutuklamanın hukuka aykırılığı), ifade ve basın özgürlüğü ile mülkiyet hakkı yer alır.

Makul sürede yargılanma hakkının ihlaline ilişkin şikâyetler için önce Adalet Bakanlığı bünyesindeki Tazminat Komisyonuna başvurulması gerekir. Komisyon kararlarına karşı da yargı yolu açıktır.

AİHM başvurusu

Anayasa Mahkemesinin kararından sonra hâlâ bir ihlal bulunduğunu düşünen başvurucu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurabilir. Başvuru süresi, iç hukuktaki kesin kararın öğrenilmesinden itibaren dört aydır. Başvurular Mahkemenin resmî başvuru formuyla ve gerekli belgeler eksiksiz eklenerek yapılmalıdır; eksik formlar değerlendirmeye alınmaz.

AİHM, ihlal tespit ederse Türkiye aleyhine adil tazmin ödenmesine hükmedebilir ve bu karar iç hukukta yeniden yargılama sebebi oluşturur.

İhlal kararı sonrası yeniden yargılama

Anayasa Mahkemesi ihlal kararı verirse, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmeder; ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir. İlk derece mahkemesi, ihlal kararında belirtilen ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde karar verir.

AİHM ihlal kararlarında da kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde yargılamanın yenilenmesi istenebilir.