Ceza hukuku

Soruşturma evresi, ifade ve gözaltı

Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar ve Cumhuriyet savcısının iddianame düzenlemesi ya da kovuşturmaya yer olmadığına karar vermesiyle sona erer. Bu evrede kişi “şüpheli”dir ve en önemli işlem, savcılık ya da kollukta alınan ifadedir.

İfade sırasında şüphelinin; kendisine yöneltilen suçlamayı öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma, lehine delillerin toplanmasını isteme ve yakınlarına haber verilmesini isteme hakları vardır. Bu haklar ifadenin başında hatırlatılmalıdır; hatırlatılmadan ya da baskı altında alınan beyanlar delil olarak kullanılamaz.

• Gözaltı süresi: yakalama yerine en yakın hâkime gönderilme için gereken süre hariç kural olarak 24 saattir; toplu olarak işlenen suçlarda Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle her defasında birer günden en fazla dört güne kadar uzatılabilir.
• Zorunlu müdafi: çocuklar, kendini savunamayacak derecede malul olanlar ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istem aranmadan baro tarafından müdafi atanır.
• Dosyayı inceleme: müdafi soruşturma dosyasını inceleyebilir; ancak soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse hâkim kararıyla kısıtlama getirilebilir. İfade ve bilirkişi raporları gibi belgeler kısıtlamaya tabi değildir.

Ayrıntılı rehber: İfadeye çağrılma ve şüpheli hakları.

Tutuklama, adli kontrol ve itiraz

Tutuklama; kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin ve kaçma ya da delil karartma tehlikesinin bulunması hâlinde, sulh ceza hâkiminin ya da mahkemenin kararıyla verilen ve ölçülü olması gereken en ağır koruma tedbiridir. Adli kontrol yeterli olacaksa tutuklama kararı verilmemelidir.

Tutuklama kararına ve tutukluluğun devamı kararlarına karşı iki hafta içinde itiraz edilebilir. Soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında tahliye talep edilebilir; tutukluluk durumu ayrıca en geç otuzar günlük aralıklarla resen incelenir.

Adli kontrol tedbirleri; yurt dışına çıkış yasağı, belirli aralıklarla imza, konutu terk etmeme (ev hapsi), elektronik kelepçe, belirli yerlere gitmeme ve güvence yatırma gibi yükümlülüklerden oluşur. Bu tedbirlere karşı da itiraz yoluna gidilebilir.

Ayrıntılı rehber: Tutuklama ve adli kontrole itiraz.

Kovuşturma ve savunma stratejisi

İddianamenin mahkemece kabulüyle kovuşturma başlar ve şüpheli artık “sanık”tır. Bu evrede savunma; iddianamedeki her iddianın delillerle karşılaştırılması, tanıkların doğrudan soru yöneltilerek dinlenmesi, bilirkişi ve adli tıp raporlarına itiraz edilmesi ve lehe delillerin toplanmasıyla kurulur.

İyi bir savunma stratejisi, olası sonuçları da baştan hesaba katar: zararın giderilmesi, etkin pişmanlık, takdiri indirim, hükmün açıklanmasının geri bırakılması, erteleme ve seçenek yaptırımlar gibi kurumların koşulları dosyanın başından itibaren izlenir.

• Delil yasakları: hukuka aykırı yollarla elde edilen deliller hükme esas alınamaz; arama, el koyma ve iletişimin denetlenmesi kararlarının hukuka uygunluğu ayrıca incelenir.
• Seri muhakeme ve basit yargılama: kanunda sayılan bazı suçlarda bu usullerle daha kısa sürede ve indirimli ceza ile sonuç alınabilir; kabul edip etmemek, dosyanın özelliklerine göre birlikte değerlendirilir.
• Nitelikli dolandırıcılık: 7571 sayılı Kanunla nitelikli dolandırıcılık davaları ağır ceza mahkemesinden asliye ceza mahkemesine aktarıldı.

HAGB, erteleme ve seçenek yaptırımlar

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezasıyla sonuçlanan yargılamalarda verilebilen ve beş yıllık denetim süresi kasten yeni bir suç işlenmeden geçirilirse hükmü tamamen ortadan kaldıran bir kurumdur. 7589 sayılı Kanunla 31 Temmuz 2026’dan itibaren kurumun kuralları yeniden yazıldı.

• Şartlar: sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olması, yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varılması ve suçtan doğan zararın tamamen giderilmesi.
• Taksitle giderme: zarar derhâl giderilemiyorsa, denetim süresince aylık taksitlerle ödenmesi koşuluyla da HAGB kararı verilebilir.
• Denetim: denetim süresi beş yıldır; bu sürenin en fazla bir yılı için eğitim, çalışma ya da belirli yerlere gitmeme gibi denetimli serbestlik yükümlülükleri öngörülebilir. Denetim süresi boyunca dava zamanaşımı durur.
• Kanun yolu: HAGB kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir.
• Kapsam dışı: işkence ve eziyet suçları ile kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işlediği ve kötü muamele sayılabilecek suçlarda HAGB uygulanmaz.

Hapis cezasının ertelenmesi, iki yıl veya daha az süreli hapis cezalarında; kısa süreli (bir yıl veya daha az) hapis cezalarının adli para cezası ya da diğer seçenek yaptırımlara çevrilmesi ise ayrı kurumlardır. HAGB kararı verilen hükümde erteleme ve seçenek yaptırıma çevirme uygulanamaz.

Ayrıntılı rehber: HAGB: 2026’da değişen kurallar.

Uzlaştırma ve etkin pişmanlık

Uzlaştırma, kanunda sayılan suçlarda şüpheli ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasını sağlayan, ceza davasının hiç açılmamasına ya da düşmesine yol açabilen bir yoldur. Şikâyete bağlı suçların çoğu ile kasten yaralamanın basit hâli, taksirle yaralama, tehdit, konut dokunulmazlığının ihlali, hırsızlık, güveni kötüye kullanma ve dolandırıcılığın basit hâli uzlaştırma kapsamındadır. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve 2024–2025 değişiklikleriyle hakaret suçu ise şikâyete bağlı olsa bile uzlaştırma kapsamı dışındadır. Uzlaşma teklifine yedi gün içinde cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.

Uzlaşma sağlanır ve edim yerine getirilirse soruşturma evresinde kovuşturmaya yer olmadığına, kovuşturma evresinde davanın düşmesine karar verilir. Edim ileri bir tarihte ya da taksitle yerine getirilecekse karar ertelenir ve edimin tamamlanması beklenir.

Etkin pişmanlık ise hırsızlık, dolandırıcılık, uyuşturucu ve rüşvet gibi kanunda öngörülen suçlarda, failin zararı gidermesi ya da yetkililere yardım etmesi hâlinde ceza indirimi veya cezasızlık sağlar. Zararın hangi aşamada giderildiği indirim oranını doğrudan etkiler; bu nedenle zamanlama önemlidir.

Bilişim suçları ve dolandırıcılık

İnternet üzerinden işlenen dolandırıcılık, banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması, bilişim sistemine girme ve sistemi engelleme ile kişisel verilerin hukuka aykırı olarak ele geçirilmesi en sık karşılaştığımız bilişim suçlarıdır. Bu dosyalarda dijital delilin zamanında ve usulüne uygun toplanması belirleyicidir.

• Hesap kiralama: 7589 sayılı Kanunla TCK m. 158’e eklenen dördüncü fıkraya göre, dolandırıcılığa iştiraki yalnızca banka hesabı, kart ya da erişim bilgilerini vermekten ibaret olan kişinin cezası yarı oranında indirilir; indirim yalnızca dolandırıcılığa iştirak bakımından uygulanır.
• Hesaba el koyma: 7571 sayılı Kanunla CMK’ya eklenen 128/A maddesiyle, nitelikli bilişim dolandırıcılığı, nitelikli hırsızlık ve banka kartlarının kötüye kullanılması suçlarında bankalar ve ödeme kuruluşları, suçta kullanılan hesabı 48 saate kadar askıya alabilir; hesaptaki menfaate hâkim kararıyla el konulup mağdura iade edilebilir.
• Mağdurlar için: dekont, ekran görüntüsü ve yazışmalar silinmeden saklanmalı; bankaya ve savcılığa vakit kaybetmeden bildirim yapılmalıdır.

Ayrıntılı rehber: Nitelikli dolandırıcılık ve hesap kiralama.

Uyuşturucu suçları

Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanmak için satın almak, kabul etmek ya da bulundurmak (TCK m. 191) ile uyuşturucu imal ve ticareti (TCK m. 188) birbirinden çok farklı sonuçlar doğurur. Maddenin miktarı, paketleme biçimi, ele geçirildiği yer ve kişinin kullanıcı olup olmadığı, suçun hangi madde kapsamında değerlendirileceğini belirler.

Kullanma amaçlı bulundurmada soruşturma evresinde beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir ve en az bir yıl denetimli serbestlik ile gerekirse tedavi uygulanır; uyuşturucu ticaretinde ise hapis cezaları ağırdır ve infazda koşullu salıverilme oranı dörtte üçtür. Bu nedenle ilk ifadede kullanılan anlatım, dosyanın seyrini doğrudan etkiler.

Ayrıntılı rehber: Uyuşturucu suçları.

Hakaret ve ifade özgürlüğü suçları

Hakaret, tehdit ve kişilerin huzur ve sükununu bozma gibi suçlar, sosyal medya paylaşımları nedeniyle her geçen gün artıyor. Bu dosyalarda ifade özgürlüğü, eleştiri hakkı ve basın özgürlüğü sınırlarının doğru çizilmesi; Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarının dosyaya uygulanması önemlidir.

Cumhurbaşkanına hakaret (TCK m. 299) ve kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret gibi suçlar şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırma kapsamında yer almaz. Basit hakaret ise şikâyete tabidir; fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunulmalıdır.

Ayrıntılı rehber: Cumhurbaşkanına hakaret suçu.

Mağdur ve katılan vekilliği

Suçtan zarar gören kişi; şikâyette bulunabilir, delillerin toplanmasını isteyebilir, kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz edebilir, kamu davasına katılan olarak dahil olabilir ve hükme karşı kanun yollarına başvurabilir. Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip ve kadına karşı kasten yaralama gibi suçlarda vekili olmayan mağdura istem hâlinde baro tarafından avukat atanır.

Mağdur vekilliğinde amaç yalnızca failin cezalandırılması değildir; zararın giderilmesi, el konulan malların iadesi ve ceza dosyasındaki delillerin tazminat davasında kullanılması da birlikte planlanır.

İnfaz hukuku ve koşullu salıverilme

Hapis cezası kesinleştikten sonra cezaevinde geçecek süre; cezanın miktarına, suçun türüne, suçun işlendiği tarihe, tutuklulukta geçen süreye ve tekerrür durumuna göre değişir. Genel kural, cezanın yarısının iyi hâlle çekilmesinden sonra koşullu salıverilmedir; kasten öldürme ve cinsel saldırı gibi bazı suçlarda bu oran üçte iki, uyuşturucu ticareti, nitelikli cinsel suçlar ve terör suçlarında dörtte üçtür.

Koşullu salıverilmeye bir yıl kala, açık cezaevinde bulunan iyi hâlli hükümlüler denetimli serbestlikten yararlanabilir. 30 Mart 2020 ve 31 Temmuz 2023 öncesi işlenen suçlarda geçiş hükümleri bu süreyi uzatır; 4 Haziran 2025 sonrası işlenen suçlarda ise cezaevinde geçirilmesi gereken asgari süre getirildi.

İnfaz hesaplayıcısı bu kuralların tamamını suç tarihine göre uygulayarak yaklaşık süreyi gösterir. Ayrıntılı rehber: Koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik.

İstinaf, temyiz ve yeniden yargılama

Ceza mahkemesinin hükmüne karşı, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulur; 2024’teki değişiklikle kısa kararın duruşmada açıklanması artık süreyi başlatmaz. Bölge adliye mahkemesi dosyayı hem maddi hem hukuki yönden yeniden inceler; gerekirse duruşma açar. Bölge adliye mahkemesi kararlarına karşı da kanunda sayılan hâllerde, tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna gidilir.

Kesinleşmiş bir hükümde; yeni delillerin ortaya çıkması, sahte belge kullanılması ya da Anayasa Mahkemesi veya Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin ihlal kararı gibi hâllerde yargılamanın yenilenmesi istenebilir.