Maddi ve Manevi Tazminat Davası
Haksız fiil ve sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminatın şartları, bedensel zarar ve ölümde istenebilecek kalemler, manevi tazminatın ölçüsü, kusur indirimi, sosyal güvenlik ödemelerinin mahsubu, zamanaşımı, görevli ve yetkili mahkeme.
Kısaca
- Haksız fiil tazminatı için hukuka aykırı fiil, zarar, uygun illiyet bağı ve kusur birlikte aranır; kusursuz sorumluluk hâllerinde kusur aranmaz.
- Maddi tazminat malvarlığındaki kaybı, manevi tazminat ise yaşanan acı ve elemi karşılar; ikisi aynı davada istenebilir.
- Haksız fiilde zamanaşımı zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden itibaren on yıldır; fiil suçsa daha uzun ceza zamanaşımı uygulanır.
- Ölüm ve cismani zarar davalarında peşin harç, nispi harcın yirmide biri oranında alınır.
Bir kaza, bir hata ya da bir haksız saldırı; geride hem ölçülebilen hem de ölçülemeyen kayıplar bırakır. Hukuk, ölçülebilen kayıplar için maddi tazminatı, acı ve elem için ise manevi tazminatı öngörür. Bu yazıda tazminat davasının şartlarını, hangi kalemlerin istenebileceğini, tazminatın nasıl indirildiğini ve davanın hangi mahkemede, hangi süre içinde açılması gerektiğini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.
Tazminatın iki kaynağı: haksız fiil ve sözleşme
Tazminat borcu iki ana kaynaktan doğar. Aralarında sözleşme bulunmayan kişiler arasında zarar, bir haksız fiilden (trafik kazası, kavga, iftira, hatalı yapı) kaynaklanır. Taraflar arasında bir sözleşme varsa ve borç hiç ya da gereği gibi yerine getirilmemişse sözleşmeye aykırılık söz konusudur. Aynı olay bazen her ikisini birden oluşturur; örneğin özel hastanede yapılan hatalı bir ameliyat hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiildir. Bu durumda hâkim, zarar görenin aksini istememesi kaydıyla ona en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir.
| Konu | Haksız fiil | Sözleşmeye aykırılık |
|---|---|---|
| Kusurun ispatı | Kural olarak zarar gören ispat eder | Borçlu kusursuz olduğunu ispat etmedikçe sorumludur |
| Zamanaşımı | 2 yıl / her hâlde 10 yıl; suçsa ceza zamanaşımı | Kural olarak 10 yıl; kira, vekâlet, eser gibi bazı ilişkilerde 5 yıl |
| Yardımcı kişinin fiili | Adam çalıştıran, özen gösterdiğini ispat ederek kurtulabilir | Borçlu, ifa yardımcısının fiilinden kendi fiili gibi sorumludur |
| Ek yetkili yer | Fiilin işlendiği yer, zararın doğduğu yer, zarar görenin yerleşim yeri | Sözleşmenin ifa edileceği yer |
Haksız fiil tazminatının şartları
- FiilBir davranış ya da kanunen yapılması gereken bir davranışın yapılmaması (ihmal).
- Hukuka aykırılıkFiil bir hukuk kuralını ya da kişilik hakkı gibi mutlak bir hakkı ihlal etmelidir. Ahlaka aykırı bir fiille kasten zarar vermek de tazminat doğurur.
- ZararMalvarlığında iradi olmayan bir azalma (maddi zarar) ya da kişilik değerlerinde bir eksilme (manevi zarar) bulunmalıdır.
- Uygun illiyet bağıZarar, hayatın olağan akışına göre o fiilin doğal sonucu olmalıdır. Mücbir sebep, zarar görenin veya üçüncü kişinin ağır kusuru bu bağı kesebilir.
- KusurKast ya da ihmal. Kusursuz sorumluluk hâllerinde bu şart aranmaz.
Kusur aranmayan sorumluluk hâlleri
Çalışanın işi yaparken verdiği zarardan işveren sorumludur; seçme, talimat ve denetimde özen gösterdiğini ispat ederse kurtulur.
Ruhsat sahibi ve sigortacısı, sürücünün verdiği zarardan kusur aranmaksızın sorumludur.
Yapım bozukluğu veya bakım eksikliğinden doğan zararlardan malik sorumludur.
Önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden doğan zararlardan işletme sahibi sorumludur.
Maddi tazminat: istenebilecek kalemler
Maddi tazminatta amaç, zarar görenin malvarlığını olay hiç yaşanmasaydı bulunacağı duruma getirmektir. Kanun, bedensel zarar ve ölüm için istenebilecek kalemleri ayrıca saymıştır.
| Durum | İstenebilecek kalemler |
|---|---|
| Bedensel zarar | Tedavi giderleri; iyileşme süresince çalışamamaktan doğan kazanç kaybı (geçici iş göremezlik); kalıcı maluliyet nedeniyle çalışma gücünün azalması ya da yitirilmesi (sürekli iş göremezlik); ekonomik geleceğin sarsılması; bakıcı gideri. |
| Ölüm | Cenaze ve defin giderleri; ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ve çalışma gücü kaybı; ölenin desteğinden yoksun kalanların kaybı. |
| Eşya zararı | Onarım bedeli; onarım mümkün değilse rayiç değer; araçlarda değer kaybı; kullanım kaybı ve kazanç kaybı. |
| Sözleşmeye aykırılık | Uğranılan fiilî zarar ve yoksun kalınan kâr; gecikme zararı; cezai şart. |
Sürekli iş göremezlik ve destekten yoksun kalma tazminatı, maluliyet oranı veya destek ilişkisi esas alınarak aktüerya bilirkişisince hesaplanır. Hesapta zarar görenin yaşı, geliri, aktif çalışma süresi, muhtemel yaşam süresi ve kusur oranları dikkate alınır. Ayrıntılar için destekten yoksun kalma tazminatı ve iş kazası tazminatı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Manevi tazminat
Manevi tazminat; bedensel bütünlüğün zedelenmesi, kişilik haklarına saldırı ve ölüm gibi hâllerde yaşanan acı, elem ve üzüntüyü bir ölçüde hafifletmeyi amaçlar. Kanuna göre:
- Bedensel bütünlüğü zedelenen kişi, olayın özelliklerine göre uygun bir miktar manevi tazminat isteyebilir.
- Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde, zarar görenin veya ölenin yakınları da manevi tazminat isteyebilir.
- Kişilik hakkı zedelenen kişi manevi tazminat isteyebilir; hâkim ayrıca saldırıyı kınayan bir karar verip yayımlanmasına da hükmedebilir.
Manevi tazminatın miktarı nasıl belirlenir?
Manevi tazminatın bir tarifesi yoktur; miktarı hâkim takdir eder. Takdirde olayın ağırlığı, zararın kalıcılığı, tarafların kusur oranları, sosyal ve ekonomik durumları, olay tarihindeki paranın alım gücü ve benzer olaylarda verilen tazminatlar gözetilir. Tazminat zenginleşme aracı olmamalı, ancak caydırıcı ve tatmin edici de olmalıdır.
Manevi tazminatta talep edilen tutarın gerçekçi belirlenmesi önemlidir. Davanın kısmen reddedilmesi hâlinde reddedilen kısım üzerinden karşı taraf lehine vekâlet ücretine hükmedilir; aşırı yüksek talep bu riski büyütür. Vekâlet ücreti hesaplayıcısı olası tutarı gösterir.
Tazminatın belirlenmesi ve indirilmesi
Hâkim tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğine ve özellikle kusurun ağırlığına göre belirler. Aşağıdaki durumlarda tazminat indirilebilir, hatta tamamen kaldırılabilir:
Zarar gören, zararın doğmasına veya artmasına katkıda bulunmuşsa (emniyet kemeri takmamak, kask kullanmamak gibi) tazminat indirilir.
Zarar gören fiile razı olmuşsa ya da hatır için karşılıksız taşınıyorsa hakkaniyet indirimi yapılabilir.
Hafif kusurla zarar veren, tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecekse hâkim tazminatı indirebilir.
Sosyal güvenlik ödemeleri ve önceden yapılan ödemeler
Bedensel zarar ve destekten yoksun kalma tazminatında, kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacı taşımayan ödemeler (örneğin hayat sigortası tazminatı ya da yardım amaçlı bağışlar) tazminattan indirilemez. Buna karşılık Sosyal Güvenlik Kurumunun zarar verenden rücu edebileceği gelir ve ödemelerin rücuya tabi kısmı tazminattan düşülür; böylece zarar gören aynı zarar için iki kez ödeme almaz.
7589 sayılı Kanunla Türk Borçlar Kanununun 55. maddesine eklenen fıkralara göre, 31 Temmuz 2026’dan sonra gerçekleşen olaylarda çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatlarında:
- Zarar görenin veya destekte bulunan kişinin kazancının bilindiği döneme ilişkin tazminata olay tarihinden, bilinemediği döneme ilişkin tazminata ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir.
- Tahkikat başlayıncaya kadar ifa amacıyla yapılan ödemeler, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminat miktarından oransal olarak mahsup edilir.
Örnek hesap
Kusur indirimi, SGK mahsubu ve oransal mahsup31 Temmuz 2026’dan sonra yaşanan bir kazada zarar gören %20 oranında kusurlu bulunuyor. SGK, zarar görene sürekli iş göremezlik geliri bağlıyor. Sigortacı dava öncesinde 150.000 TL ödüyor; bilirkişi bu ödemenin, ödeme tarihindeki verilerle hesaplanan 600.000 TL’lik tazminatın %25’ine karşılık geldiğini belirliyor.
- Bilirkişinin hesapladığı sürekli iş göremezlik zararı
- 1.240.000 TL
- %20 müterafik kusur indirimi
- − 248.000 TL → 992.000 TL
- SGK gelirinin rücuya tabi peşin sermaye değeri
- − 312.000 TL → 680.000 TL
- Önceki ödemenin oransal mahsubu (680.000 × %25)
- − 170.000 TL
Hükmedilecek maddi tazminat: 510.000 TL (bilinen dönem kısmına olay tarihinden, bilinmeyen dönem kısmına karar tarihinden itibaren faiz).
Örnekteki tutarlar yöntemi göstermek içindir; mahsup sırası ve oranlar her dosyada bilirkişi raporu ve mahkeme kararıyla belirlenir.
Birden fazla sorumlu varsa
Birden çok kişi birlikte bir zarara sebep olmuşsa ya da aynı zarardan farklı sebeplerle sorumluysa, zarar görene karşı müteselsilen sorumludurlar. Zarar gören tazminatın tamamını dilediği sorumludan isteyebilir; ödeme yapan sorumlu, diğerlerine kusurları oranında rücu eder. Örneğin bir trafik kazasında sürücü, ruhsat sahibi ve zorunlu trafik sigortacısı aynı davada birlikte davalı gösterilebilir.
Ceza davasının tazminat davasına etkisi
Hukuk hâkimi, zarar verenin kusurlu olup olmadığına karar verirken ceza hukukunun sorumluluk hükümleriyle ve ceza mahkemesinin beraat kararıyla bağlı değildir; ceza hâkiminin kusur değerlendirmesi ve zarar tespiti de hukuk hâkimini bağlamaz. Bununla birlikte ceza mahkemesinin, fiilin işlendiğine ilişkin kesinleşmiş maddi olgu tespitleri uygulamada hukuk davasında dikkate alınır. Bu nedenle iki dava çoğu zaman paralel yürütülür ve ceza dosyasındaki deliller tazminat davasında da kullanılır.
Zamanaşımı
| Talep | Süre |
|---|---|
| Haksız fiil (genel) | Zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıl |
| Fiil aynı zamanda suçsa | Ceza kanunundaki dava zamanaşımı daha uzunsa o süre (ör. taksirle öldürmede 15 yıl, taksirle yaralamada 8 yıl) |
| Trafik kazası | Maddi zararlarda 2 yıl / 10 yıl; suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı |
| Sözleşmeye aykırılık | Kural olarak 10 yıl; kira, vekâlet ve eser ilişkilerinde 5 yıl |
| Boşanmaya bağlı tazminat | Boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren 1 yıl |
| İdarenin eyleminden doğan zarar | Öğrenmeden itibaren 1 yıl, her hâlde 5 yıl içinde idareye başvuru |
Dava açılması, icra takibi ya da hakeme başvurulması zamanaşımını keser. Zamanaşımı hesaplayıcısı olay tarihine göre son günü gösterir.
Görevli ve yetkili mahkeme
| Uyuşmazlık | Görevli yargı yeri |
|---|---|
| Genel haksız fiil ve kişilik hakkı ihlali | Asliye hukuk mahkemesi |
| Sigorta şirketine karşı açılan davalar ve ticari işler | Asliye ticaret mahkemesi; dava öncesinde arabuluculuk zorunlu |
| Özel hastane ve tüketici işlemleri | Tüketici mahkemesi; dava öncesinde arabuluculuk zorunlu |
| İşçinin işverene karşı iş kazası tazminatı | İş mahkemesi |
| Kamu idaresinin işlem ve eylemleri | İdare mahkemesi (tam yargı davası) |
Dava; davalının yerleşim yerinde açılabileceği gibi haksız fiilin işlendiği yerde, zararın meydana geldiği ya da gelme ihtimali bulunan yerde veya zarar görenin yerleşim yerinde de açılabilir. Trafik kazalarında ayrıca sigortacının şubesinin veya poliçeyi düzenleyen acentenin bulunduğu yer ile kazanın meydana geldiği yer mahkemesi yetkilidir.
Dava masrafları ve süreç
- Harç: Ölüm ve cismani zarar nedeniyle açılan maddi ve manevi tazminat davalarında peşin harç, nispi harcın yirmide biri oranında alınır; diğer davalarda dörtte biri peşin alınır. Harç hesaplayıcısı 2026 tutarlarını gösterir.
- Bilirkişi: Kusur, maluliyet ve aktüerya için çoğu dosyada birden fazla bilirkişi raporu alınır.
- Geçici ödeme: Zarar gören, iddiasının haklılığını gösteren inandırıcı kanıtlar sunar ve ekonomik durumu da gerektirirse hâkim, dava sürerken davalının geçici ödeme yapmasına karar verebilir.
- Hükmün değiştirilmesi: Bedensel zararın kapsamı karar sırasında tam belirlenemiyorsa hâkim, kesinleşmeden itibaren iki yıl içinde hükmü değiştirme yetkisini saklı tutabilir.
Sık sorulan sorular
Maddi ve manevi tazminat aynı davada istenebilir mi?
Evet. Aynı olaydan doğan maddi ve manevi tazminat talepleri tek dilekçeyle, aynı davada istenebilir; ayrı ayrı da açılabilir. Ancak manevi tazminatın bölünerek talep edilmesi kabul görmez; tek seferde istenmesi gerekir.
Zararın tam miktarını bilmiyorum, ne yapmalıyım?
Zararın tutarı bilirkişi incelemesiyle ortaya çıkacaksa dava belirli bir tutar üzerinden açılır ve rapordan sonra talep artırılır. Bu yol, başlangıçta yüksek harç ve vekâlet ücreti riskini azaltır.
Kaza sırasında yanımda olmayan yakınlarım manevi tazminat isteyebilir mi?
Ölüm veya ağır bedensel zarar hâlinde evet. Eş, çocuklar, anne-baba ve kardeşler gibi yakın ilişki içindeki kişiler, yaşadıkları acı nedeniyle kendi adlarına manevi tazminat isteyebilir.
Sigorta şirketinden manevi tazminat istenebilir mi?
Zorunlu trafik sigortası manevi tazminatı karşılamaz; manevi tazminat sürücü ve araç işletenine karşı istenir. İhtiyari mali mesuliyet poliçesi manevi tazminatı kapsıyorsa poliçe limiti dâhilinde sigortacı da sorumlu olabilir.
Sorumluları, istenebilecek kalemleri ve süreleri birlikte belirleyelim.
Dayanak: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49–76, 112, 146, 147, 154 (7589 sayılı Kanunla değişik m. 55); 6100 sayılı HMK m. 6, 16; 492 sayılı Harçlar Kanunu m. 28; 2577 sayılı İYUK m. 13; 5237 sayılı TCK m. 66.
Bu yazı 25 Ekim 2026 tarihindeki mevzuata göre genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her dosyanın koşulları farklıdır; karar vermeden önce bir avukata danışmanızı öneririz.
